Kanat Ağırlığına Göre Donanım Seçimi ve Yük Sınıfları

Donanım seçiminde ilk girdi kanat ağırlığıdır. Ağırlık; profil kesiti, cam paketinin birim ağırlığı ve kanat ölçüsünün birlikte belirlediği bir değerdir. Seçilen donanım grubunun üreticisi tarafından beyan edilen maksimum kanat ağırlığı — yani yük sınıfı — bu değerin üzerinde olmalıdır. Aksi hâlde sarkma kaçınılmazdır.

Sahada en sık görülen senaryo şudur: çift camlı bir seriden üç camlıya geçilir, profil ve donanım aynı kalır. Kanat birkaç kilogram ağırlaşır, ilk yıl sorun görünmez, ikinci yıl kilit tarafındaki alt köşe sürtmeye başlar. Bu yazı, ağırlığın nasıl hesaplanacağını ve yük sınıfının nasıl doğrulanacağını ele alıyor.

Donanım siparişi öncesi elde bulunması gereken beş bilgi: kanat ölçüsü, hesaplanan ağırlık, açılım tipi, cam kompozisyonu ve rüzgâr yükü hesabı

Kanat ağırlığı neden ilk girdi?

Donanımın işi kanadı yerinde tutmak değil, ağırlığını ve rüzgâr yükünü kasaya, oradan duvara aktarmaktır. Bu aktarım menteşe grubu ve kilitleme noktaları üzerinden olur. Ağırlık arttığında her iki noktadaki gerilme de artar.

Şartname bunu kısa bir cümleyle bağlar: “Menteşeler kanat yüklerini taşıyabilecek özelliklerde olmalıdır.” Yani menteşe seçimi estetik veya maliyet kararı değil, yük kararıdır.

Aynı mantık kilitleme noktaları için de geçerlidir. Şartname, statik değerlere uygun olmak koşuluyla menteşeler arası mesafenin ve ispanyolet kilitleme pimleri arası mesafenin 800 mm’yi geçmemesini istiyor. Ağır kanatlarda bu üst sınır yeterli olmayabilir; üreticinin tablosu daha sık bir düzen öngörebilir.

Kanat ağırlığı nasıl hesaplanır?

Hesap üç bileşenin toplamıdır:

Profil ağırlığı. Kanat profilinin metre başına ağırlığı, profil üreticisinin teknik kataloğunda verilir. Kanat çevresi (2 × genişlik + 2 × yükseklik) ile çarpılır. Profil içindeki destek sacı da bu hesaba dâhildir.
Cam paketi ağırlığı. Cam üreticisinin verdiği birim ağırlık (kg/m²) ile cam alanı çarpılır. Üçlü paketlerde bu kalem, çift camlı pakete göre belirgin biçimde artar.
Donanım ve aksesuar ağırlığı. Görece küçük ama ihmal edilmeyen bir kalemdir; ispanyolet, menteşe ve makas grubunun ağırlığı üreticinin verilerinden alınır.

Bu yazıda kasıtlı olarak sabit bir birim ağırlık değeri verilmiyor: profil serisine, cam kompozisyonuna ve donanım grubuna göre değişir. Değerler ilgili üreticinin teknik kataloğundan okunur, tahmin edilmez.

Hesabın sonucu tek bir sayıdır: kanadın toplam kütlesi. Donanım seçimi bu sayıyla başlar. Seçimin bütününü pencere donanımı seçim rehberimizde ele aldık.

Yük sınıfı nedir, nasıl beyan edilir?

Yük sınıfı, bir donanım grubunun taşıyabileceği maksimum kanat ağırlığını tanımlayan üretici beyanıdır. Sınıflandırma ve aralıklar üreticiden üreticiye değişir; bu nedenle “X sınıfı donanım” ifadesi, hangi üreticinin tablosuna göre söylendiği bilinmeden anlam taşımaz.

Beyanın geçerli olabilmesi için iki koşul vardır:

Grup bütünlüğü. Yük tablosu, üreticinin kendi bileşenlerinden kurulmuş gruba aittir. Farklı markaların parçaları karıştırıldığında — ölçüler tutsa bile — beyan geçerliliğini yitirir. Şartname ispanyolet karşılıklarında da donanım firmalarının onay verdiği zamak veya çelik karşılıkların kullanılmasını istiyor.
Montaj düzenine uygunluk. Beyan, belirli bir menteşe ve kilit pimi düzeni varsayar. Aralık aşıldığında tablo geçersizdir.

Donanımın belgelendirme tarafında ise şartname parça bazında standart istiyor: çift açılım donanımlarında TS EN 13126-8, pencere kolunda TS EN 13126-1 ve TS EN 13126-3, ispanyolette TS EN 13126-4, menteşede TS EN 1935. Ayrıntısını doğrama standartları rehberimizde bulabilirsiniz.

Ağırlık arttığında ne değişir?

Kanat ağırlaştığında yalnızca donanım grubu değişmez; zincirin tamamı etkilenir:

Menteşe sayısı ve konumu. Şartname menteşe montajının kanat köşelerinden en fazla 150 mm mesafeden başlamasını ve aralığın 800 mm’yi geçmemesini istiyor; ağır kanatta üretici daha sık düzen öngörebilir.
Kilitleme noktası sayısı. Conta baskısının çevre boyunca korunması için pim sayısı artar.
Destek sacı. Şartname destek saclarının kritik kesit için yapılacak statik hesaba göre gereken atalet momentini sağlayacak kalınlık ve şekilde olmasını, ayrıca profil firmalarının kataloglarında önerilenden daha ince sac kullanılmamasını istiyor.
Cam takozlaması. Şartname hareketli kanatlarda takozlamanın kanatların ağırlığını cama taşıtacak şekilde yapılmasını ve açık konumda sarkmanın engellenmesini istiyor. Ağır kanatta bu düzen daha da kritiktir; ayrıntısını camlama rehberimizde ele aldık.
Duvara bağlantı. Artan yük, sabitleme elemanı ve dübel seçimini de etkiler.

Donanım gruplarını pencere donanımları kategorimizde ve marka kataloglarındaki kilit bölümünde inceleyebilirsiniz.

Rüzgâr yükü ayrı bir hesaptır

Kanat ağırlığı düşey yüktür; rüzgâr ise yatay yük uygular ve kanadı kasadan ayırmaya çalışır. İkisi ayrı hesaplanır.

Şartname rüzgâr tarafını açıkça bağlıyor: bina/yapı cephesinin yüksekliği dikkate alınarak TS 498 standartlarına uygun rüzgâr yüklerine göre statik hesap yapılmalı, rapor İdare’ye sunulmalıdır. Ayrıca doğramanın performans beyanında rüzgâr yüküne dayanım sınıflandırması yer alması isteniyor.

Yüksek katlarda ve açık cephelerde rüzgâr yükü, donanım ve destek sacı kararlarını kanat ağırlığından daha fazla belirleyebilir. Bu yüzden iki hesap birlikte değerlendirilir.

Bu anlatım, donanım ve profil üreticisinin teknik dokümanlarının yerine geçmez; çelişki hâlinde üreticinin verisi ve sistem sahibi firmanın detayı uygulanır.

Sipariş öncesi kontrol

Donanım siparişinden önce elinizde şu beş bilgi bulunmalıdır:

Kanat dış ölçüsü (genişlik × yükseklik)
Hesaplanan toplam kanat ağırlığı
Açılım tipi (çift açılım, tek açılım, vasistas, sürme)
Cam paketi kompozisyonu ve birim ağırlığı
Cephe yüksekliği ve rüzgâr yükü hesabının durumu

Tedarikçiden istenecekler ise üç maddedir: donanım grubunun beyan edilen maksimum kanat ağırlığı, bu beyanın geçerli olduğu menteşe ve pim düzeni, ilgili TS EN 13126 bölümüne ait belge.

Sınıra yakın durumlarda ne yapılır?

Hesaplanan kanat ağırlığı, seçilen donanım grubunun beyan sınırının hemen altına düştüğünde karar zorlaşır. Bir üst gruba geçmek maliyeti artırır; mevcut grupta kalmak ise riski taşır. Bu durumda üç şey birlikte değerlendirilir.

Kullanım yoğunluğu. Günde defalarca açılan bir kanat, sınıra yakın çalıştığında yorulmayı daha hızlı gösterir. Nadiren açılan bir kanatta aynı marj daha rahat taşınır.

Açılım genişliği. Ağırlık aynı olsa bile, geniş ve alçak bir kanat ile dar ve yüksek bir kanat menteşe grubunu farklı zorlar. Kanadın kendi ağırlık merkezi menteşe ekseninden uzaklaştıkça moment artar; üreticinin tablolarında bu nedenle çoğu zaman yalnız ağırlık değil, ölçü sınırları da verilir.

Rüzgâr yükü. Yüksek kat ve açık cephede yatay yük, düşey yükten daha belirleyici olabilir. TS 498’e göre yapılan statik hesap bu durumu ortaya çıkarır.

Pratik kural şudur: sınıra yakın hesaplarda karar, tedarikçiye yazılı olarak sorulur ve alınan cevap kayda geçirilir. “Sınırda ama olur” biçiminde sözlü alınan bir onay, sonradan bir sarkma yaşandığında hiçbir tarafı korumaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Üç camlı pakete geçince donanım mutlaka değişir mi?

Mutlaka değil, ama çoğu zaman değişir. Karar cam sayısına değil, hesaplanan kanat ağırlığına bakılarak verilir: ağırlık belirlenir, üreticinin yük tablosundan karşılık gelen grup seçilir, menteşe ve kilit pimi düzeni buna göre kurulur. Ağırlık mevcut grubun beyan sınırının altında kalıyorsa değişiklik gerekmeyebilir.

Kanat ağırlığını yaklaşık tahmin etmek yeterli mi?

Hayır. Profil metre ağırlığı, cam birim ağırlığı ve donanım ağırlığı ilgili üreticilerin teknik kataloglarında verilir; bu değerler okunarak hesaplanır. Sınıra yakın durumlarda birkaç kilogramlık fark, bir üst gruba geçmeyi gerektirebilir.

Menteşe ve kilit pimi aralığı ağırlığa göre değişir mi?

Üst sınır şartnamede tanımlı: statik değerlere uygun olmak koşuluyla menteşeler arası ve ispanyolet kilitleme pimleri arası mesafe 800 mm’yi geçmemeli, menteşe montajı kanat köşelerinden en fazla 150 mm mesafeden başlamalıdır. Ağır kanatlarda donanım üreticisinin tablosu bu sınırdan daha sık bir düzen isteyebilir; o durumda üreticinin değeri esastır.

Farklı markaların parçalarını birleştirmek yük sınıfını etkiler mi?

Evet. Yük tablosu, üreticinin kendi bileşenlerinden kurulmuş gruba aittir. Ölçüler tutsa bile karışık kurulan bir grupta beyan edilen taşıma kapasitesi geçerliliğini yitirir. Şartname ispanyolet karşılıklarında da donanım firmalarının onay verdiği parçaların kullanılmasını istiyor.

Hesabı Sipariş Formuna Yazın

Kanat ağırlığı hesabı çoğu atölyede yapılır ama kâğıda geçmez; sipariş formuna yalnızca ölçü ve model yazılır. Oysa hesabın forma yazılması iki şey sağlar: tedarikçi doğru grubu önerebilir ve sonradan bir sarkma yaşandığında hangi varsayımla seçim yapıldığı görünür.

Forma eklenecek üç satır yeterlidir: hesaplanan kanat ağırlığı, seçilen donanım grubunun beyan sınırı, uygulanan menteşe ve pim düzeni. Bu üç satır, sonraki servis çağrılarının önemli bölümünü baştan engeller.

Arıza belirtilerinden teşhise gitmeyi pencere arıza teşhis rehberimizde anlattık. Diğer yazıları Pencere Sistemleri kategorimizde takip edebilir, proje bazlı donanım seçimi için Teklif Alın sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). Yapı İşleri İnşaat, Makine ve Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamelerine Dair Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ — Kapı, Pencere ve Camlama Sistemleri. Resmî Gazete, 18.08.2024, Sayı: 32636. Belgeye erişim
Türk Standardları Enstitüsü. TS EN 13126-8 — Yapı donanımı: Pencereler ve yüksek pencere kapıları için donanım, Bölüm 8: Çevirmeli-vasistas donanımı. TSE standart kataloğu