Eski doğramanın sökümünde tozu azaltan şey maske değil, işin sırasıdır: camın kanattan önce alınması, kasanın kesilerek parçalanması ve tozun çıktığı noktada tutulması. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği söküm ve yıkım işlerinde tozun kalkmaması için tedbir alınmasını ve molozun ortamdan güvenli biçimde uzaklaştırılmasını istiyor.
Pencere değişimi çoğu zaman oturulan bir dairede yapılıyor. Mobilya yerinde, zemin kaplaması yeni, ev sahibi de kapının arkasında bekliyor. Bu koşulda söküm, montajdan daha çok şikâyet üretir: toz her yere dağılır, sıva kenarı kopar, denizlik altı hasar görür. Aşağıda söküm işini bir kalem olarak planlamanın, tozu kaynağında tutmanın ve çevre yüzeylerini korumanın saha pratiği ele alınıyor.
İçindekiler
- Söküm neden ayrı bir iş kalemi sayılır?
- Mevzuat söküm ve yıkımda ne istiyor?
- Asbest şüphesi varsa iş nerede durur?
- Söküm sırası nasıl kurulur?
- Toz kaynağında nasıl tutulur?
- Çevre yüzeyleri nasıl korunur?
- Söküm atığı nereye gider?
- Sıkça Sorulan Sorular
- Sökme Başlamadan Yazılacaklar
Söküm neden ayrı bir iş kalemi sayılır?
Söküm, montajın hazırlık aşaması değil kendi başına bir iştir. Süresi, ekipmanı, atığı ve riski montajdan farklıdır. Teklifte ayrı bir kalem olarak görünmediğinde iki sonuç doğar: sahada zaman baskısı altında hızlı ve kaba çalışılır, çıkan hasar da kimseye yazılamaz.
Ayrı kalem olması işin kapsamını da netleştirir. Denizlik kalacak mı, iç sıva kenarı yenilenecek mi, panjur kutusu açılacak mı, eski kasa tamamen mi çıkacak? Bu soruların cevabı söküm yöntemini değiştirir. Aynı daire için kasayı bütün çıkarmakla kesip parçalamak, farklı iki hasar profili demektir.
Uygulamanın bütünündeki iş sıralamasını doğrama montaj iş sıralaması yazımızda ele aldık; söküm bu sıralamanın başında yer alır ve kendi kontrol listesini taşır.
Mağazadan
STROXX Manuel Vakum Tutucu — Plastik, taşıma kap. 120 kg
Cam, metal ve levha gibi ağır ve hassas malzemelerin düz yüzeylerde güvenli tutulmasını sağlayan, elle pompalanarak vakum oluşturan bir tutucudur.
Mevzuat söküm ve yıkımda ne istiyor?
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği söküm ve yıkımı, yapı işleri listesinde ayrı kalemler olarak sayar. Yıkım işlerine ilişkin hükümler dört noktada toplanıyor: yapının içindeki ve etrafındaki havagazı, su ve elektrik bağlantılarının kesilmesi ve güvenlik alanı bırakılması; işin ilgili standartlara ve mevzuata uygun yürütülmesi; uygun çalışma yöntemi ve ekipman kullanılması; çalışmanın işveren tarafından görevlendirilen ehil kişinin gözetiminde planlanması ve yürütülmesi.
Aynı maddenin son bendi doğrudan bizim konumuza değiyor: yıkım esnasında toz kalkmaması ve sökülen kısma ait malzeme ile molozların çalışma ortamından güvenli biçimde uzaklaştırılması için gerekli tedbirlerin alınması isteniyor. Yani toz, temizlik konusu değil iş güvenliği konusu olarak tanımlanmış durumda.
Tozla Mücadele Yönetmeliği ise sıralamayı kuruyor. İşverenin maruziyeti önlerken izlemesi gereken düzen şu: toz oluşumuna neden olabilecek malzemenin daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi, riskin kaynağında önlenmesi için uygun iş organizasyonu ve toplu koruma yöntemleri, toz çıkışını önlemek için uygun mühendislik yöntemleri, çalışma şekline göre yeterli temiz havanın bulunması ve alınan önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda tozun niteliğine uygun kişisel koruyucu donanım verilmesi.
Bu sıralamanın pratik anlamı nettir: maske listenin sonunda yer alıyor. Sahada ilk yapılan iş maske dağıtmak olduğunda, mevzuatın istediği dört adım atlanmış oluyor.
Asbest şüphesi varsa iş nerede durur?
Eski yapılarda söküm yapılırken asbest, göz ardı edilemeyecek bir kalemdir. Yönetmelik, asbest içermesi muhtemel yapıların söküm, yıkım, tamir ve bakım işlerinde çalışmaya başlamadan önce asbest içerebilecek malzemelerin belirlenmesi için bina veya tesis sahibinden de bilgi alınarak gerekli araştırmanın yapılmasını istiyor.
Herhangi bir yapı veya malzemede asbest bulunduğu şüphesi ya da bilgisi varsa, çalışanların asbest tozuna maruziyetinin önlenmesi için Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulması gerekiyor. Bu, doğrama ekibinin kendi kararıyla devam edebileceği bir durum değildir.
Saha karşılığı şudur: eski yapıda pencere çevresinde kimliği belirsiz bir dolgu, mastik veya levha malzemesiyle karşılaşıldığında iş durdurulur, mal sahibinden bilgi istenir ve şüphe giderilmeden kesme, kırma veya zımparalama yapılmaz.
Söküm sırası nasıl kurulur?
Tozun ve hasarın büyük bölümü sıra yanlışlığından çıkar. Uygulamada işleyen düzen şu şekilde kurulur.
- Cam önce alınır. Kanat takılıyken cam çıkarılır ya da kanat çıkarılıp güvenli bir yerde camı alınır. Camlı kanatla uğraşmak hem kırılma hem yaralanma riskidir; cam taşıma ekipmanı kullanılır.
- Kanatlar menteşeden ayrılır. Kasa boşaldığında kalan iş tek parçaya iner ve kontrol kolaylaşır.
- Donanım ve aksesuar sökülür. Yeniden kullanılacak parça varsa bu aşamada ayrılır ve etiketlenir.
- Denizlik ve dış kapamalar ayrılır. Kalacaksa korunur; değişecekse kasadan önce alınır.
- Kasa kesilerek parçalanır. Kasa bütün olarak zorlanarak çekilmez; köşelerden kesilip parçalara ayrıldığında sıva kenarına binen kuvvet ortadan kalkar.
- Sabitleme elemanları sökülür. Vida ve dübeller kesilmeden önce bulunur; görünmeyen bir sabitlemeyi zorlamak duvar kenarını koparır.
- Boşluk temizlenir ve ölçülür. Eski dolgu kalıntısı alınır, yüzey kontrol edilir, ölçü yeni doğrama için teyit edilir.
Ölçünün sökümden sonra bir kez daha alınması önemlidir; kaba duvar yüzeyi ortaya çıktığında boşluk ölçüsü değişebilir. Montaj boşluğunun nasıl ölçüldüğünü montaj boşluk ölçüsü yazımızda ele aldık.
Mağazadan
STROXX Alüminyum Maket Bıçağı — 18 mm
Alüminyum gövdeli, 18 mm kırılabilir uçlu bir maket bıçağıdır; folyo ve benzeri malzemelerde hassas ve temiz kesim için kullanılır.
Toz kaynağında nasıl tutulur?
Toz, ortama yayıldıktan sonra toplanmaz; yayılmadan önce tutulur. Mevzuatın istediği sıralamayı sahaya çevirdiğimizde şu düzen çıkıyor.
- Yöntem seçimi. Kırmak yerine kesmek, zımparalamak yerine sökmek tozu baştan azaltır. Sıva kenarı kesici uçla kontrollü ayrıldığında kopma ve toz aynı anda düşer.
- Kaynakta emiş. Kesme ve delme yapılan aletlerin toz emiş bağlantısı kullanılır. Emişli çalışma, işin sonunda süpürmekten karşılaştırılamayacak ölçüde etkilidir.
- Bölme ve ayırma. Çalışma alanı diğer mahallerden ayrılır, kapı boşlukları kapatılır, havalandırma yönü dışarıya kurulur.
- Nemlendirme. Uygun olduğu yerde yüzeyin hafif nemlendirilmesi toz kalkışını düşürür; elektrikli alet çevresinde ve elektrik tesisatı yakınında bu yöntem kullanılmaz.
- Kişisel koruyucu donanım. Yukarıdaki adımlar uygulandıktan sonra kalan riske karşı, tozun niteliğine uygun solunum koruyucu, gözlük ve eldiven kullanılır.
Ekipmanın kendisi de bir kalemdir: emiş bağlantısı olmayan bir alet bu düzeni kuramaz. Montaj ekibinin taşıması gereken donanımı montaj ekibi alet listesi yazımızda topladık. Solunum koruyucu, gözlük ve eldiven için el aletleri ve iş ekipmanları kategorimize, kesme ve sökme aletleri için el aletleri kategorimize bakabilirsiniz.
Çevre yüzeyleri nasıl korunur?
Söküm sonrası şikâyetlerin çoğu tozla değil, hasarla ilgilidir: çizilen parke, kırılan fayans kenarı, boyası kalkan iç sıva. Koruma işi sökme başlamadan yapılır.
Zemin, doğrama önünde en az bir buçuk metre genişliğinde sert bir örtüyle korunur; ince naylon, düşen kasa parçasına karşı işe yaramaz. Radyatör, denizlik ve pencere altı dolabı ayrıca kapatılır. İç sıva kenarında kesme hattı önceden çizilir; kopmanın kontrolsüz ilerlemesi böylece engellenir.
Yeni doğrama takıldıktan sonra yapılan temizliğin de kendi kuralları var: yüzeye ve profile uygun olmayan ürünle silmek, sökümdeki hasardan daha kalıcı iz bırakabilir. Bu konuyu montaj sonrası doğrama temizliği yazımızda ayrı olarak ele aldık.
Mağazadan
STROXX Boyacı Örtüsü & Koruma Keçesi — 50 m, 250 g/m²
Emici pamuklu keçeden üretilmiş, 250 g/m² gramajlı bir koruma örtüsüdür; alt yüzeyindeki kaydırmaz kaplama çalışma sırasında yerinden oynamasını engeller.
Söküm atığı nereye gider?
Tozla Mücadele Yönetmeliği, işverenin alması gereken önlemler arasında işyerlerinde oluşan atıkların çevre mevzuatına uygun olarak bertaraf edilmesini de sayıyor. Söküm atığı bu nedenle şantiye köşesinde biriken bir yığın olarak bırakılmaz.
Pratikte üç akım ayrılır: cam, metal aksamla birlikte profil ve karışık moloz. Ayrıştırma sahada yapıldığında hem taşıma hacmi düşer hem de bertaraf süreci kolaylaşır. Oturulan binada çalışılıyorsa atığın aynı gün içinde alandan çıkarılması, tozun yeniden dağılmasını da engeller.
Bu anlatım, kullanılan alet ve malzemelerin üretici talimatlarının yerine geçmez. Kesme ve delme ekipmanının kullanım sınırları, emiş bağlantısı ve koruyucu donanım gereklilikleri üreticinin kılavuzunda tanımlıdır; işlem öncesinde ilgili belge okunur ve iş güvenliği önlemleri alınır.
Sıkça Sorulan Sorular
Eski kasa bütün olarak çıkarılabilir mi?
Çıkarılabilir ama tercih edilen yöntem değildir. Bütün kasayı zorlayarak çekmek, sabitleme noktalarındaki kuvveti doğrudan sıva kenarına ve duvar yüzeyine aktarır. Kasanın köşelerden kesilip parçalara ayrılması bu kuvveti ortadan kaldırır ve onarım ihtiyacını azaltır.
Sökümde maske yeterli midir?
Yeterli değildir. Tozla Mücadele Yönetmeliği önce ikame, iş organizasyonu ve toplu koruma, toz çıkışını önleyen mühendislik yöntemleri ve yeterli temiz hava sıralamasını ister; kişisel koruyucu donanım ancak bu önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda devreye girer. Maske, kaynakta emişin yerine geçmez.
Eski binada asbest riski nasıl kontrol edilir?
Çalışmaya başlamadan önce, asbest içerebilecek malzemeleri belirlemek üzere bina veya tesis sahibinden de bilgi alınarak araştırma yapılır. Şüphe veya bilgi varsa Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik hükümleri uygulanır; şüphe giderilmeden kesme, kırma ve zımparalama yapılmaz.
Ölçü sökümden önce mi sonra mı alınır?
İkisi de alınır. Sipariş öncesi ölçü mevcut doğrama üzerinden alınır, ancak kaba duvar yüzeyi ortaya çıkmadan boşluk kesinleşmez. Söküm tamamlandıktan sonra ölçü teyit edilir; bu teyit yapılmadığında montaj boşluğu ya kapanır ya da dolgu için gereken payın üzerine çıkar.
Sökme Başlamadan Yazılacaklar
Söküm, iyi planlandığında montajın en öngörülebilir aşamasıdır. Üç şey yazıldığında iş sahada tartışmaya dönüşmez: neyin kalacağı, tozun hangi yöntemle tutulacağı ve atığın ne zaman alandan çıkacağı.
Bu üç satır teklife girdiğinde ekip de mal sahibi de aynı şeyi bekler. Diğer uygulama içeriklerine Montaj ve Uygulama kategorimizden ulaşabilir, söküm ve montaj malzemeleri için Teklif Alın sayfasından bize yazabilirsiniz.
Kaynaklar
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2013). Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, EK-4, madde 75 (Yıkım işleri) ve madde 76 (Asbestle Çalışma). Resmî Gazete, 05.10.2013, Sayı: 28786. Mevzuat metni
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2013). Tozla Mücadele Yönetmeliği, madde 5 (İşverenin yükümlülükleri) ve madde 6 (Risk değerlendirmesi). Resmî Gazete, 05.11.2013, Sayı: 28812. Mevzuat metni
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). Y-3 Kapı, Pencere ve Camlama Sistemleri İşleri Genel Teknik Şartnamesi. Resmî Gazete, 18.08.2024, Sayı: 32636. Belgeye erişim
