El Aletlerinde Periyodik Bakım ve Mevzuat

El aletlerinde bakım iki ayrı yükümlülüktür: üreticinin kılavuzunda tanımlı kullanıcı bakımı ve mevzuatın istediği periyodik kontrol. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, periyodik kontrolü yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test faaliyeti olarak tanımlar. Yani günlük temizlik bakım sayılır, periyodik kontrolün yerine geçmez.

Saha ekiplerinde alet bakımı çoğu zaman “çalışıyorsa sorun yok” mantığıyla yürüyor. Oysa doğrama montajında kullanılan ekipmanın bir bölümü mevzuatla bağlı ve kayıt gerektiriyor. Bu yazı ikisini ayırıyor: hangi işi ekip kendi yapar, hangi kontrol yetkili kişiye bırakılır ve kayıt neden bakımın parçasıdır.

El aleti bakım düzeninin yedi adımı: ekipman envanterinin çıkarılmasından bulgunun kayda geçirilmesine kadar sıra

İki farklı yükümlülük

Birinci yükümlülük üreticinin kılavuzundan gelir: temizlik, yağlama, sarf parça değişimi, saklama koşulu. Bunlar ekip tarafından, tanımlı periyotlarda yapılır ve özel yetki gerektirmez.

İkinci yükümlülük mevzuattan gelir. Yönetmelik, periyodik kontrolü “bu Yönetmelikte öngörülen aralıklarda ve belirtilen yöntemlere uygun olarak, yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test faaliyetleri” olarak tanımlar. Bu tanım, kontrolün kim tarafından ve hangi yöntemle yapıldığını bakımın ayrılmaz parçası hâline getirir.

Karıştırıldığında ortaya çıkan sonuç şudur: ekip aleti temizler, yağlar ve çalıştığını görür; buna karşılık mevzuatın istediği kontrol hiç yapılmamıştır. Saha ekipmanının asgari setini alet listesi yazımızda topladık.

Mevzuat ne istiyor?

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin ilgili hükümleri şu çerçeveyi kurar:

Yetkili kişi. Periyodik kontrolleri yapmaya yetkili kişi, yönetmeliğin EK-III’ünde yer alan istisnalar saklı kalmak kaydıyla ilgili branşlardan mühendis, tekniker ve yüksek teknikerler olarak tanımlanır.
Kurulum ve yer değişikliği. Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlı olan iş ekipmanında, kurulumdan sonra ve ilk defa kullanılmadan önce, ayrıca her yer değişikliğinde yetkili kişilerce kontrol yapılır ve doğru kurulduğunu, güvenli çalıştığını gösteren belge düzenlenir.
Periyodik kontrol. Arızaya sebep olabilecek etkilere maruz kalarak tehlike yaratabilecek iş ekipmanının periyodik kontrollerinin yetkili kişilerce yapılması istenir; usul ve esaslar EK-III’te belirtilmiştir.
Özel risk taşıyan ekipman. Bu ekipmanlar sadece o ekipmanı kullanmak üzere görevlendirilen kişilerce kullanılır; tamiri, tadili, kontrolü, bakımı ve hizmete alınması bu işleri yapmakla özel olarak görevlendirilen kişilerce yapılır.
Bilgilendirme. Çalışanlara kullandıkları iş ekipmanına ilişkin yeterli bilgi ve uygun olması hâlinde yazılı talimat verilir; bu talimat, imalatçı tarafından iş ekipmanıyla birlikte verilen kullanım kılavuzu dikkate alınarak hazırlanır.

Buradaki pratik sonuç, ekipman envanterinin çıkarılmasıdır: hangi alet mevzuat kapsamında periyodik kontrol gerektiriyor, hangisi yalnız kullanıcı bakımıyla yürüyor. Bu ayrım yapılmadan bakım planı kurulamaz.

Günlük ve haftalık kullanıcı bakımı

Kullanıcı bakımının omurgası kısa ve tekrar edicidir.

Günün sonunda temizlik. Toz, harç, köpük ve mastik kalıntısı kürlenmeden alınır. Kürlenmiş kalıntının sökülmesi neredeyse her zaman alete zarar verir.
Gözle kontrol. Kablo, fiş, gövde çatlağı, kavrama gevşekliği, koruyucu kapak eksikliği kontrol edilir.
Sarf parça durumu. Uç, disk, testere ve zımba teli aşınması kaydedilir; aşınmış sarf parça hem işi bozar hem yük bindirir.
Yağlama. Yalnız kılavuzda belirtilen noktalara, belirtilen ürünle yapılır.
Saklama. Nemli ortamda bırakılmaz; çanta veya dolap düzeni korunur.

Bu adımların hepsi ekip tarafından yapılabilir ve gün sonunda beş dakikayı geçmez. Bakım ve temizlik ürünlerine üretim aksesuarları kategorimizden, el aleti grubuna el aletleri kategorimizden ulaşabilirsiniz.

Elektrikli ve akülü aletler

Elektrikli aletlerde kontrol listesi genişler çünkü risk yalnız mekanik değildir. Kablo yalıtımı, fiş ve uzatma kablosu durumu, gövde topraklaması ve koruyucu kapakların yerinde olması her kullanım öncesi bakılacak kalemlerdir.

Akülü aletlerde odak batarya ve şarj düzenine kayar. Şişmiş, deforme olmuş veya aşırı ısınan batarya kullanılmaz ve şarj edilmez. Şarj cihazı ile batarya eşleşmesi üreticinin belirttiği kombinasyonla sınırlı tutulur.

Gövde içindeki karbon fırça, dişli grubu ve rulman gibi kalemler kullanıcı bakımının dışındadır; bu işler yetkili servise bırakılır. Elektrikli alet grubuna elektrikli el aletleri kategorimizden bakabilirsiniz.

Ölçüm aletleri ve doğruluk

Ölçüm aletlerinde bakımın amacı çalışırlık değil, doğruluktur. Bir su terazisi düşürüldükten sonra hâlâ “çalışır” ama artık referans değildir.

Bu yüzden ölçüm aletleri için ayrı bir kontrol alışkanlığı kurulur: su terazisi bilinen bir düzlemde ters çevrilerek karşılaştırılır, şerit metre başka bir metreyle aynı mesafede kontrol edilir, lazer ölçer bilinen bir mesafede doğrulanır. Sonuç kayda geçirilir.

Doğrulama yapılmamış bir ölçüm aleti, yanlış ölçüyü bütün işe yayar. Ölçünün montaj kalitesini nasıl belirlediğini boşluk ölçüsü yazımızda ele aldık; ürün grubuna el aletleri kategorimizden ulaşabilirsiniz.

Kişisel koruyucu donanımın bakımı

Kişisel koruyucu donanım da bir ekipmandır ve bakım gerektirir. Eldivende kesik ve aşınma, gözlükte çizik ve çatlak, baretin darbe almış olup olmadığı, kulak koruyucunun yastık durumu kontrol edilir.

Darbe almış baret, görünürde hasar olmasa dahi üreticinin talimatına göre değerlendirilir. Çizik bir koruyucu gözlük görüşü bozar ve kullanıcıyı çıkarmaya yönlendirir; bu, korumanın fiilen ortadan kalkması demektir. Ürün grubuna el aletleri ve iş ekipmanları kategorimizden bakabilirsiniz.

Bu anlatım, üretici kullanım kılavuzunun ve işyerinin iş sağlığı ve güvenliği talimatlarının yerine geçmez. Kontrol periyotları, yetki sınırları ve kayıt yöntemi mevzuat ile üretici kılavuzundan belirlenir.

Envanter nasıl çıkarılır?

Bakım planının ilk adımı, ekipmanın tek tek yazılmasıdır. Envanter üç kolondan oluşur: ekipmanın adı, mevzuat kapsamında periyodik kontrol gerektirip gerektirmediği ve kullanıcı bakımının periyodu.

Ayrım yapılırken iki soru sorulur. Ekipmanın güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlı mı? Arızaya sebep olabilecek etkilere maruz kalarak tehlike yaratabilir mi? Bu iki sorudan birine “evet” denen ekipman, yetkili kişi kontrolü gerektiren gruba yazılır.

Envanter bir kez çıkarıldıktan sonra yalnız yeni alınan ekipmanla güncellenir. Güncellenmeyen envanter, zamanla gerçek ekipman parkından koptuğu için bakım planını da işlevsiz bırakır.

Kayıt ve takip düzeni

Bakımın kurumsal hâle gelmesi kayıtla olur. Asgari kayıt şu alanlardan oluşur: ekipman adı ve seri numarası, kime zimmetli, son kullanıcı bakımı tarihi, periyodik kontrol gerektiriyor mu, son kontrol tarihi ve belge numarası, tespit edilen bulgu, yapılan işlem.

Bu kayıt iki yerde işe yarar. Birincisi periyodik kontrol tarihi yaklaşan ekipmanı önceden görmeyi sağlar; ikincisi tekrar eden arızaları ortaya çıkarır. Aynı alette üçüncü kez aynı bulgu çıkıyorsa sorun bakım değil, alet seçimi veya kullanım biçimidir.

Tabancalı ekipmanda bakımın günlük rutine nasıl oturduğunu köpük tabancası bakımı yazımızda örnekledik; aynı mantık diğer sarf tüketen aletlere de uygulanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Periyodik kontrolü ekip kendi yapabilir mi?

Hayır. Yönetmelik periyodik kontrolü yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test faaliyeti olarak tanımlar ve yetkili kişiyi EK-III’teki istisnalar saklı kalmak kaydıyla ilgili branşlardan mühendis, tekniker ve yüksek teknikerler olarak belirler. Ekibin yaptığı temizlik ve yağlama kullanıcı bakımıdır.

Aleti başka bir şantiyeye taşıyınca ne yapmak gerekir?

Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlı iş ekipmanında yönetmelik, her yer değişikliğinde yetkili kişilerce kontrol yapılmasını ve doğru kurulduğunu, güvenli çalıştığını gösteren belge düzenlenmesini ister. Bu, taşınabilir her alet için değil, kurulum gerektiren ekipman için geçerlidir; envanterde bu ayrım yapılır.

Yazılı talimat zorunlu mu?

Yönetmelik, çalışanlara kullandıkları iş ekipmanına ilişkin yeterli bilgi ve uygun olması hâlinde yazılı talimat verilmesini ister; bu talimatın imalatçının kullanım kılavuzu dikkate alınarak hazırlanması öngörülür. Pratikte kılavuzdan çıkarılmış kısa bir saha talimatı hem eğitimi hem kaydı kolaylaştırır.

Düşen bir su terazisi kullanılabilir mi?

Doğruluğu doğrulanmadan kullanılmaz. Alet çalışır görünse de referans olma özelliğini kaybetmiş olabilir. Bilinen bir düzlemde ters çevirme yöntemiyle karşılaştırma yapılır ve sonuç kayda geçirilir; sapma varsa alet devre dışı bırakılır.

Kayıt Tutmadan Bakım Sayılmaz

Alet bakımında belirleyici olan sıklık değil, düzendir: envanter çıkarılmış mı, hangi ekipmanın periyodik kontrol gerektirdiği belirlenmiş mi, kullanıcı bakımı günün sonuna bağlanmış mı, bulgular yazılıyor mu.

Bu dördü kurulduğunda bakım kişiye bağlı bir alışkanlıktan çıkar, ekibin işleyişine girer. Sezon başında uygulanacak kontrol listesini kış öncesi bakım yazımızda bulabilir, bu gruptaki diğer içerikleri El Aletleri ve Ekipman kategorimizde takip edebilir, ekip donanımı tedariki için Teklif Alın sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2013). İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 25.04.2013, Sayı: 28628. Yürürlükteki hâli için: Mevzuat metni