İspanyolet, pencere kolunun tek bir dönme hareketini kanat çevresine dağıtan lama mekanizmasıdır. Üzerindeki kilit pimleri kasadaki karşılıklara girerek kanadı contaya bastırır. Ölçüsü kanat boyuna, profilin yatak genişliğine ve kilitleme aks mesafesine göre belirlenir; bu üçü uyuşmadığında kol dönmez ya da kanat sızdırır.
Sahada ispanyolet çoğu zaman görünmez bir parçadır — ta ki bir sorun çıkana kadar. Kol yarıda takılıyorsa, kanat kapanıyor ama kilitlenmiyorsa, ya da pencerenin bir köşesinden hava geliyorsa sorumlu genellikle ispanyolet grubudur. Bu rehber, parçanın ne olduğunu, hangi tiplerinin bulunduğunu ve sipariş öncesi ölçünün nasıl alındığını sırayla ele alıyor.
İçindekiler
- İspanyolet nedir, nasıl çalışır?
- Profil geometrisi: 16 mm yatak ve 13 mm aks mesafesi
- İspanyolet çeşitleri
- İspanyolet ölçüsü nasıl alınır?
- Kaplama, karşılık ve baskı ayarı
- Sahada en sık yapılan hatalar
- Sıkça Sorulan Sorular
- Toparlarsak
İspanyolet nedir, nasıl çalışır?
İspanyolet, kanat profilinin çevresindeki yiv içine yerleşen çelik lama ve bu lamaya bağlı hareketli parçalardan oluşur. Kol çevrildiğinde göbek dişlisi lamayı iter; lama üzerindeki kilit pimleri kasadaki karşılıklara doğru kayar ve kanat kasaya çekilir.
Buradaki asıl iş kilitlemek değil, conta baskısı üretmektir. Kanadın hava ve su performansı, contanın çevre boyunca eşit sıkışmasına bağlıdır. Kilit pimi ile karşılık arasındaki temas, o sıkışmayı sağlayan mekanizmadır. Bu yüzden ispanyolet bir güvenlik parçası olmadan önce bir sızdırmazlık parçasıdır.
Mağazadan
HOPPE Toulon Secustik Pencere Kolu — Alüminyum, Mat Siyah F9714M
Kol içindeki entegre Secustik kilitleme elemanı, ispanyoletin dışarıdan itilerek çevrilmesini zorlaştırır.
Çift açılım sistemlerde ispanyolet ayrıca makas ve alt menteşe grubuyla birlikte çalışır: kol yatay konumda kanadı açar, dik konumda kilitler, ters dik konumda vasistas hareketini serbest bırakır. Üç konumun her birinde lama farklı bir noktaya oturur.
Profil geometrisi: 16 mm yatak ve 13 mm aks mesafesi
İspanyolet seçiminin çoğu zaman atlanan girdisi, mekanizmanın oturacağı profil geometrisidir. Yapı İşleri Genel Teknik Şartnamesi bu geometriyi PVC kanat profilleri için sayısal olarak tanımlıyor:
- Tüm kanat profillerinde ispanyolet yatağı 16 mm olmalıdır.
- Tüm kanat profilleri, rahat kapanma ve uygun kilitlenme için 13 mm aks mesafesinde kilitleme ölçüsüne sahip olmalıdır.
Aynı şartname ispanyoletin kendisi için de ölçü veriyor: pencere ve kapı ispanyolet lama genişlikleri 16 mm olmalıdır. Yani lama ile yatak birbirine göre tanımlanmıştır; bu, farklı üreticilerin parçalarının fiziksel olarak birbirine girebilmesini sağlayan ortak zemindir.
Fiziksel uyum ile teknik uygunluk aynı şey değildir. Lama yatağa girse bile, donanım grubunun yük tablosu yalnızca kendi bileşenleriyle geçerlidir. Bu ayrımı gözden kaçırmak, sahada “takıldı ama tutmuyor” tablosunu üretir.
İspanyolet çeşitleri
İspanyolet grupları açılım tipine göre ayrılır:
- Çift açılım (çevirmeli-vasistas) ispanyoleti: en yaygın tip. Kanadı hem yandan açar hem üstten yatırır. Bağlı olduğu donanım grubu TS EN 13126-8 kapsamında belgelendirilir.
- Tek açılım ispanyoleti: yalnız yandan açılım verir. Daha az parça, daha basit ayar; vasistas konumu yoktur.
- Vasistas ispanyoleti: yalnız üstten yatırma hareketi verir. Yüksek konumdaki ve havalandırma amaçlı kanatlarda kullanılır.
- Sabit kanat ispanyoleti: açılmayan ama servis için sökülebilen kanatlarda, kanadı kasada tutar.
- Kapı ispanyoleti: balkon ve teras kapılarında, kanat boyunun uzunluğu nedeniyle daha fazla kilitleme noktası taşır.
Tip seçimi kullanım senaryosuyla belirlenir. Temizlenmesi zor konumdaki bir kanatta çift açılım, sırf maliyet nedeniyle tek açılıma indirildiğinde bakım sorunu kalıcı hâle gelir.
İspanyolet ölçüsü nasıl alınır?
Ölçü almanın doğru sırası şudur:
- Kanat ölçüsü. Kanadın dış ölçüsü (genişlik ve yükseklik) alınır. İspanyolet boyu bu ölçüye ve üreticinin boy aralıklarına göre seçilir.
- Yatak ve aks kontrolü. Profilin ispanyolet yatağının 16 mm, kilitleme aks mesafesinin 13 mm olduğu doğrulanır. Bu bilgi profil üreticisinin teknik kataloğunda yer alır.
- Göbek mesafesi. Kol göbeğinin kanat kenarına olan mesafesi ölçülür. Bu değer sistem serisine göre değişir ve mevcut bir mekanizmayı yenilerken en sık hata yapılan ölçüdür.
- Kol yüksekliği. Kolun kanat alt kenarından uzaklığı belirlenir. Uzun kanatlarda bu ölçü ergonomiyi doğrudan etkiler.
- Kilitleme noktası sayısı. Kilit pimleri arası mesafenin sınırına göre pim sayısı hesaplanır.
Son maddedeki sınır şartnamede net: kullanılan donanım grubunda, statik değerlere uygunsa menteşeler arası mesafe ve ispanyolet kilitleme pimleri arası mesafe 800 mm’yi geçmemelidir. Uzun kanatlarda tek bir orta pim eklemek, çoğu zaman conta baskısı sorununu çözen en ucuz müdahaledir.
Kol tarafında da bir ölçü kuralı var: kol üstünde 7 mm × 7 mm ölçülerinde kare çubuk kullanılmalı ve kare çubuk boyu ispanyolet göbeğinden en az 2 mm taşacak uzunlukta olmalıdır. Kısa kalan çubuk göbeği tam kavramaz; birkaç ay içinde kol boşluk yapmaya başlar.
Kanat ağırlığı ve donanım grubu ilişkisini pencere donanımı seçim rehberimizde ayrıntılı ele aldık.
Kaplama, karşılık ve baskı ayarı
İspanyolet kanat profilinin içinde, hava sirkülasyonunun sınırlı olduğu bir boşlukta çalışır. Yoğuşma bu boşlukta birikebilir, dolayısıyla korozyon koruması ürünün ömrünü doğrudan belirler. Şartname bunu ölçülebilir biçimde tanımlıyor: ispanyoletler paslanmaya karşı alkali çinko kaplama (8–12 μ) yapılmış olmalıdır.
Karşılıklar için de bir şart var: ispanyolet karşılıkları konik çektirme özelliğine sahip şekilde, donanım firmalarının onay verdikleri zamak veya çelik karşılıklar kullanılmalıdır. Konik geometri, pimin karşılığa girerken kanadı kademeli olarak kasaya çekmesini sağlar. Düz bir karşılıkta pim ya girmez ya da contayı sıkıştırmadan geçer.
Baskı ayarı ise kilit pimlerinin işidir. Şartname bunların baskı ayar imkânı veren şekilde eksantrik olmasını istiyor. Eksantrik pim döndürüldüğünde kanadın kasaya çekilme mesafesi değişir; böylece contanın mevsimsel davranışı ve zamanla oturması telafi edilir. Bu ayar, yılda bir yapılan bakımın parçasıdır.
Montaj tarafında vida ayrıntısı da tanımlı: ispanyolet montajında ZnCr+3 kaplamalı, ısıl işlemli, sıkma sonunda yüzeye kilitlenen ispanyolet vidası kullanılmalıdır. Ayrıca pencere ispanyoletlerinde kol vidalarının bağlanacağı dişli kısımlar bulunmalıdır — kol vidası profile değil, bu dişli yuvalara bağlanır.
Bu anlatım, kullanılan donanımın üretici uygulama talimatının yerine geçmez. Her donanım üreticisinin kendi montaj ve ayar kılavuzu esastır; çelişki hâlinde üreticinin talimatı uygulanır. Ayar ve sökme işlemlerinde koruyucu eldiven kullanılır, kanat düşme riskine karşı desteklenir.
Mağazadan
STROXX Alyan Anahtar Seti — 9 parça, 1,5-10 mm, mat bilya uçlu
Krom vanadyum çelikten üretilen ekstra uzun ve bilya uçlu anahtarlar, aletin farklı açılarda kullanılmasına imkân tanıyarak zor erişilen noktalarda çalışmayı kolaylaştırır.
Sahada en sık yapılan hatalar
- Farklı markaların parçalarını birleştirmek. Lama yatağa girer ama yük tablosu geçersizleşir, karşılık geometrisi tutmaz.
- Kol vidasını profile atmak. Vida dişli yuvaya değil plastiğe tutunur; birkaç ay sonra sıyrılır.
- Baskı ayarını hiç yapmamak. Eksantrik pimler fabrika konumunda bırakılır, conta zamanla oturunca kanat sızdırmaya başlar.
- Uzun kanatta pim sayısını artırmamak. 800 mm sınırı aşıldığında kanadın orta bölgesinde baskı düşer.
- Kanat ölçüsünü kasadan almak. İspanyolet boyu kanat ölçüsüne göre seçilir; kasa ölçüsüyle sipariş edilen mekanizma yatağa oturmaz.
Donanım ve ispanyolet gruplarını pencere donanımları kategorisinde, kol seçeneklerini pencere kolları kategorisinde inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
İspanyolet lama genişliği kaç mm olmalı?
Yapı İşleri Genel Teknik Şartnamesi pencere ve kapı ispanyoletlerinde lama genişliğini 16 mm olarak belirliyor. Buna karşılık gelen kanat profili tarafında da ispanyolet yatağının 16 mm ve kilitleme aks mesafesinin 13 mm olması isteniyor. Sipariş öncesi profil kataloğundan bu iki değerin doğrulanması gerekir.
Kol dönüyor ama kanat kilitlenmiyorsa sorun nedir?
Üç olasılık öne çıkar. Kare çubuk kısa kalmış ve göbeği tam kavramıyor olabilir — şartname çubuğun ispanyolet göbeğinden en az 2 mm taşmasını istiyor. İkincisi, kilit karşılıkları kaymış veya konik çektirme özelliği olmayan bir karşılık takılmış olabilir. Üçüncüsü, lama bir noktada sıkışmış olabilir. Kanat sökülmeden önce kol ve karşılık ayarı kontrol edilir.
İspanyolet yağlanmalı mı, ne sıklıkla?
Hareketli parçaların ve kilit pimlerinin üreticinin belirttiği ürünle bakımı gerekir. Bakım aralığı ve kullanılacak ürün donanım üreticisinin kılavuzunda yazar; genel bir yağ veya çözücü kullanmak kaplamaya zarar verebilir. Alkali çinko kaplama mikron mertebesindedir ve agresif temizleyicilerden etkilenir.
Eski ispanyolet aynı ölçüde yenisiyle değiştirilebilir mi?
Çoğu zaman evet, ancak dört ölçünün tutması gerekir: lama genişliği, göbek mesafesi, kol yüksekliği ve kilitleme noktalarının konumu. Bu ölçülerden biri farklıysa kanat profilinde yeni işleme gerekebilir. Değişim öncesi mevcut mekanizmanın sökülüp ölçülmesi, katalogdan tahmin yürütmekten güvenlidir.
Toparlarsak
İspanyolet, pencerenin sızdırmazlık performansını taşıyan mekanizmadır ve seçimi üç ölçüye dayanır: profilin yatak ve aks geometrisi, kanat boyu, kilitleme noktası sayısı. Şartnamenin verdiği 16 mm lama, 16 mm yatak, 13 mm aks ve en fazla 800 mm pim aralığı değerleri, teklif karşılaştırırken ortak bir dil sağlar.
Sipariş öncesi tedarikçiden şu üçünü yazılı isteyin: donanım grubunun TS EN 13126-4 uygunluk belgesi, kaplama kalınlığı, karşılık tipi. Uygulama rehberlerini Pencere Sistemleri kategorimizde takip edebilir, montaj tarafını pencere montajı rehberimizde bulabilir, proje bazlı tedarik için Teklif Alın sayfasından bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). Yapı İşleri İnşaat, Makine ve Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamelerine Dair Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ — Kapı, Pencere ve Camlama Sistemleri. Resmî Gazete, 18.08.2024, Sayı: 32636. Belgeye erişim
- Türk Standardları Enstitüsü. TS EN 13126-4 — Yapı donanımı: Pencereler ve yüksek pencere kapıları için donanım — Bölüm 4: İspanyoletler. TSE standart kataloğu
